ανάγνωση σε: 6 λεπτά
Οι βασικές αλλαγές που επέφερε ο Ν. 5303/2026
Έλενα Ελ. Φρουδάκη
Δικηγόρος Παρ’ Αρείω Πάγω – LL.M Commercial Law
Από την 16 η Σεπτεμβρίου 2026 τίθεται σε εφαρμογή ο Ν. 5303/2026 «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και άλλες διατάξεις» (ΦΕΚ Α΄ 81/22.05.2026), ο οποίος αντικαθιστά το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση του κληρονομικού δικαίου εδώ και περίπου ογδόντα χρόνια, με αλλαγές που αφορούν τόσο τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των κληρονόμων όσο και τις δυνατότητες οργάνωσης της διαδοχής. Οι νέες διατάξεις εφαρμόζονται, κατά κανόνα, στις κληρονομίες προσώπων που αποβιώνουν από την ημερομηνία αυτή και έπειτα.
Βασική αλλαγή που επήλθε αποτελεί ο αυτόματος διαχωρισμός της κληρονομιαίας περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Η ευθύνη του για τα χρέη του θανόντος περιορίζεται πλέον, κατ’ αρχήν, στην αξία της περιουσίας που κληρονομεί, ώστε να προστατεύεται η προσωπική του περιουσία, ιδίως από οφειλές που δεν γνώριζε. Η προστασία αυτή αίρεται σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως στην περίπτωση που ο κληρονόμος επιλέγει την ελεύθερη διαχείριση της κληρονομίας, διαθέτει κληρονομιαία αντικείμενα χωρίς δικαστική άδεια, εξοφλεί κληροδοσίες πριν από τους δανειστές ή διαχειρίζεται υπαίτια την κληρονομία.
Παράλληλα, η δικαστική εκκαθάριση της κληρονομίας διαμορφώνεται ως αυτοτελής θεσμός για τη διαχείριση και την εξόφληση των κληρονομικών χρεών. Εκκαθαριστής ορίζεται δικηγόρος από ειδικό κατάλογο του δικαστηρίου, αντί του ίδιου του κληρονόμου, ενώ οι δανειστές καλούνται να αναγγείλουν τις απαιτήσεις τους εντός έξι μηνών.
Σημαντική μεταβολή επέρχεται και στο θεσμό της νόμιμης μοίρας, η οποία μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση. Ο νόμιμος μεριδούχος δεν αποκτά πλέον αναγκαστικά την ιδιότητα του κληρονόμου και μερίδιο στα επιμέρους περιουσιακά στοιχεία, γεγονός που αποσκοπεί στον περιορισμό του κατακερματισμού της ακίνητης περιουσίας. Το χρονικό διάστημα αναγωγής των δωρεών μειώνεται από δέκα σε πέντε έτη, με ρητή συμπερίληψη των γονικών παροχών. Επιπλέον, η «αποκλήρωση» μετονομάζεται σε «στέρηση νόμιμης μοίρας», με ενοποίηση των σχετικών λόγων και ρητή πρόβλεψη για περιπτώσεις ενδοοικογενειακής βίας. Στους νόμιμους μεριδούχους αναγνωρίζεται επίσης η δυνατότητα να ζητούν την έκδοση κληρονομητηρίου και να περιλαμβάνονται σε αυτό.
Αλλαγές προβλέπονται και για τον επιζώντα σύζυγο. Η κληρονομική του μερίδα ανέρχεται στο ένα τρίτο όταν συντρέχει με ένα τέκνο και στο ένα τέταρτο όταν συντρέχει με δύο ή περισσότερα τέκνα. Αποκτά δικαίωμα χρήσης της οικογενειακής στέγης για ένα έτος, καθώς και δυνατότητα επιλογής επικαρπίας αντί της κληρονομικής μερίδας. Αντίστοιχα, διευρύνονται οι περιπτώσεις αποκλεισμού του από την κληρονομική διαδοχή, όταν εκκρεμεί διαδικασία λύσης του γάμου, συμπεριλαμβανομένου του συναινετικού διαζυγίου. Για πρώτη φορά αναγνωρίζονται περιορισμένα δικαιώματα και στον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση, μεταξύ των οποίων το εξαίρετο και η χρήση της οικογενειακής στέγης, υπό την προϋπόθεση τριετούς μόνιμης συμβίωσης ή ύπαρξης κοινών τέκνων.
Με τη μεταρρύθμιση εισάγονται οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου, οι οποίες καταρτίζονται ενώπιον συμβολαιογράφου και επιτρέπουν στον κληρονομούμενο να ρυθμίσει εν ζωή τη διαδοχή του με τους μελλοντικούς κληρονόμους του. Η δυνατότητα αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη συνέχιση οικογενειακών επιχειρήσεων και τη διευθέτηση περιουσιακών σχέσεων σε οικογένειες με τέκνα από διαφορετικούς γάμους. Προβλέπονται ακόμη συμβάσεις παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα, καθώς και δυνατότητα αποποίησης υπέρ συγκεκριμένου προσώπου. Μετά τον θάνατο, οι κληρονόμοι μπορούν να συνάπτουν συμβάσεις διανομής της κληρονομίας που επέχουν θέση αποδοχής, περιορίζοντας την ανάγκη διαδοχικών συμβολαιογραφικών πράξεων.
Η φορολογική μεταχείριση των κληρονομικών συμβάσεων παραμένει κρίσιμη για την αξιοποίησή τους. Η ΠΟΜΙΔΑ επισημαίνει ότι, χωρίς εξομοίωση του αφορολόγητου ορίου για τους κατιόντες με εκείνο των γονικών παροχών, ο νέος θεσμός ενδέχεται να έχει περιορισμένη εφαρμογή, καθώς η ευνοϊκότερη φορολόγηση των μεταβιβάσεων εν ζωή μπορεί να οδηγήσει τους ενδιαφερομένους στην επιλογή της γονικής παροχής.
Ως προς τις διαθήκες, η ιδιόγραφη διαθήκη διατηρείται, με πρόσθετες διασφαλίσεις για την οικογένεια του διαθέτη και αυστηρότερο πλαίσιο ελέγχου της γνησιότητάς της. Οι επιμέρους μορφές έκτακτης διαθήκης αντικαθίστανται από ενιαία διάταξη για τις περιπτώσεις άμεσου κινδύνου θανάτου. Οι διαθήκες που έχουν καταρτιστεί πριν από τις 16.09.2026 εξακολουθούν να κρίνονται ως προς την εγκυρότητά τους σύμφωνα με το δίκαιο που ίσχυε κατά τη σύνταξή τους, ενώ οι νέοι κανόνες του άρθρου 1763 ΑΚ για τις αδημοσίευτες ιδιόγραφες διαθήκες εφαρμόζονται ήδη από τις 22.05.2026.
Τέλος, οι νέες διατάξεις για τη διανομή καταλαμβάνουν και κληρονομίες προσώπων που απεβίωσαν πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου, εφόσον δεν έχει προηγηθεί άσκηση αγωγής διανομής. Προβλέπεται επίσης μεταβατική προθεσμία έως τις 22.11.2026 για την υποβολή αιτήματος απογραφής από όσους κληρονόμησαν πρόσωπο που απεβίωσε έως τις 22.05.2026 (ημερομηνία δημοσίευσης του υπό εξέταση νόμου) και δεν είχαν κινήσει εγκαίρως τη σχετική διαδικασία.