ανάγνωση σε: 15 λεπτά
Η οικονομική απιστία σύμφωνα με τη Χρηματοοικονομική Ψυχολογία
από την Ράνια Τσάβαλου – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, συγγραφέας & σύμβουλος επιχειρήσεων στην Achieve Performance.
Όταν ακούμε τη λέξη «απιστία», το μυαλό μας πηγαίνει αυτόματα στις προσωπικές σχέσεις.
Κι όμως, υπάρχει και μια λιγότερο γνωστή μορφή παραβίασης της εμπιστοσύνης: η Οικονομική Απιστία (Financial Infidelity).
Η Χρηματοοικονομική Ψυχολογία συνδέει τις οικονομικές μας αποφάσεις ως ενήλικες με τα Χρηματοοικονομικά Σενάρια (Money Scripts): βαθιά ριζωμένες, συχνά ασυνείδητες πεποιθήσεις για το χρήμα, οι οποίες διαμορφώνονται από την παιδική μας ηλικία, μέσα από την οικογένεια, τις εμπειρίες και το κοινωνικό μας περιβάλλον.
Ποια οικονομικά ρητά (Money Mantras) ακούγατε μεγαλώνοντας;
Πριν λοιπόν αναρωτηθούμε:
«Πώς θα βγάλουμε περισσότερα χρήματα;»
ίσως χρειάζεται να αναρωτηθούμε πρώτα:
«Τι πιστεύουμε πραγματικά για τα χρήματα;»
Διαλέξτε ποιες από τις παρακάτω φράσεις ακούγατε στο σπίτι σας μεγαλώνοντας — και προσθέστε όσες ακόμη θυμάστε από τη δική σας οικογένεια:
- «Αρκέσου στα λίγα.»
- «Εμείς είμαστε φτωχοί άνθρωποι αλλά τίμιοι.»
- «Φτωχοί γεννηθήκαμε και φτωχοί θα πεθάνουμε.»
- «Τα λεφτά είναι για τους λίγους.»
- «Με τίμια δουλειά δεν πλουτίζει κανείς.»
- «Να απλώνουμε τα πόδια μας μέχρι εκεί που φτάνει το πάπλωμά μας.»
- «Τα αγαθά κόποις κτώνται.»
- «Τι τα θέλουμε τα πολλά λεφτά; Υγεία να έχουμε.»
- «Τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία.»
- «Ο κόσμος δεν έχει λεφτά.»
- «Μπες στο Δημόσιο να έχεις έναν σίγουρο μισθό.»
- «Οι πλούσιοι είναι κλέφτες.»
Τα 4 βασικά «Σενάρια Χρήματος»
Η Χρηματοοικονομική Ψυχολογία ομαδοποιεί αυτές τις βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις για το χρήμα σε τέσσερις βασικές κατηγορίες:
1. Αποφυγή του Χρήματος (Money Avoidance)
Η πεποίθηση: Το χρήμα είναι «βρώμικο», διαφθείρει τους ανθρώπους ή δεν μας αξίζει να έχουμε πολλά χρήματα.
Η συμπεριφορά του ενήλικα: Μπορεί να αποφεύγουμε να ελέγξουμε τα οικονομικά μας, να μη διεκδικούμε καλύτερες αμοιβές ή θέσεις ή να κοστολογούμε χαμηλότερα τη δουλειά μας, επειδή σε ένα βαθύτερο επίπεδο έχουμε συνδέσει τα πολλά χρήματα με κάτι αρνητικό ή ηθικά επιλήψιμο.
2. Λατρεία του Χρήματος (Money Worship)
Η πεποίθηση: Αν στην οικογένειά μας κυριαρχούσε η αντίληψη ότι «τα χρήματα λύνουν όλα τα προβλήματα» ή ότι «η ευτυχία αγοράζεται», μπορεί να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε το χρήμα σαν τη λύση σε όλα.
Η συμπεριφορά του ενήλικα: Μπορεί να κυνηγάμε διαρκώς περισσότερα χρήματα, αλλά ποτέ να μη νιώθουμε ότι είναι αρκετά. Μπορεί να εργαζόμαστε εξαντλητικά (workaholism) εις βάρος της υγείας ή των σχέσεών μας ή να αναζητούμε μέσω της κατανάλωσης την ικανοποίηση που μας λείπει.
3. Κοινωνικό Status (Money Status)
Η πεποίθηση: Η προσωπική μας αξία συνδέεται με την οικονομική μας κατάσταση και με το πώς αυτή φαίνεται στους άλλους.
Η συμπεριφορά του ενήλικα: Μπορεί να οδηγούμαστε σε υπερκατανάλωση ή αγορές εντυπωσιασμού για να προβάλλουμε μια εικόνα οικονομικής επιτυχίας, ακόμη και όταν αυτές οι επιλογές επιβαρύνουν τα οικονομικά μας.
4. Οικονομική Επαγρύπνηση (Money Vigilance)
Η πεποίθηση: Αν μεγαλώσαμε με το μόνιμο άγχος της επιβίωσης — «δεν έχουμε», «πρέπει να φυλάμε για τις δύσκολες μέρες» — μπορεί να αναπτύξουμε ιδιαίτερα αυξημένη επαγρύπνηση γύρω από το χρήμα.
Η συμπεριφορά του ενήλικα: Η οικονομική προσοχή και η αποταμίευση μπορούν να είναι ιδιαίτερα χρήσιμες. Όταν όμως συνοδεύονται από υπερβολικό άγχος, μπορεί να δυσκολευόμαστε να ξοδέψουμε ακόμη και όταν υπάρχει οικονομική δυνατότητα ή να αποφεύγουμε κάθε οικονομικό ρίσκο.
Διαφωτιστική άσκηση συμπλήρωσης προτάσεων: Πάρτε χαρτί και μολύβι…
Τι να κάνετε: Γράψτε τις παρακάτω μισές προτάσεις σε ένα χαρτί και συμπληρώστε τις αμέσως, χωρίς να το σκεφτείτε περισσότερο από δύο δευτερόλεπτα:
- Οι άνθρωποι με πολλά χρήματα είναι…
- Αν γίνω πολύ πλούσιος/α, η οικογένειά μου/οι φίλοι μου θα…
- Το χρήμα είναι…
- Ο μεγαλύτερος φόβος μου για τα λεφτά είναι…
Η ανάλυση: Διαβάστε τις απαντήσεις σας.
Αν γράψατε, για παράδειγμα, «Οι πλούσιοι είναι άπληστοι», το υποσυνείδητό σας μπορεί να σαμποτάρει την προσπάθειά σας να βγάλετε περισσότερα χρήματα, γιατί δεν θέλει να σας οδηγήσει στο να γίνετε αυτό που θεωρείτε «άπληστο».
Αν γράψατε «Το χρήμα θα με σκοτώσει», το υποσυνείδητό σας έχει ως πρωταρχικό σκοπό να σας κρατήσει ασφαλείς και ζωντανούς. Αν έχει συνδέσει το χρήμα με τον «θάνατο» — κυριολεκτικό ή μεταφορικό — μπορεί να σαμποτάρει οικονομικές ευκαιρίες, κρατώντας σας σε χαμηλότερα οικονομικά επίπεδα, προκειμένου να σας προστατεύσει από αυτόν τον φανταστικό κίνδυνο.
Και οι δύο παραπάνω φράσεις είναι απαντήσεις που ακούω συχνά από συμμετέχοντες στα workshops για το χρήμα.
Τα 3 πιο συχνά οικονομικά μοτίβα στις σχέσεις
Η αλληλεπίδραση διαφορετικών οικονομικών σεναρίων μεταξύ των συντρόφων έχει συνδεθεί ερευνητικά με τη σταθερότητα των σχέσεων και με αυξημένο κίνδυνο διαζυγίου.
Στην πράξη, αυτές οι διαφορές συχνά εκφράζονται μέσα από συγκεκριμένα μοτίβα στη διαχείριση των οικονομικών.
1. Ο «Αποταμιευτής» (Vigilant) vs. ο «Καταναλωτικός» (Spender / Status)
Η δυναμική: Στην αρχή, ο ένας μπορεί να γοητεύεται από τον άλλον: ο αποταμιευτής βλέπει στον καταναλωτικό έναν άνθρωπο που ξέρει να απολαμβάνει τη ζωή, ενώ ο καταναλωτικός βλέπει στον αποταμιευτή μια σταθερή άγκυρα.
Η σύγκρουση: Σύντομα, η γοητεία μπορεί να μετατραπεί σε εκνευρισμό. Ο αποταμιευτής νιώθει ότι ο σύντροφός του σαμποτάρει το μέλλον τους και λειτουργεί ανεύθυνα. Ο καταναλωτικός νιώθει ότι ο σύντροφός του τον ελέγχει, τον περιορίζει και του στερεί τη χαρά της ζωής.
Το υποσυνείδητο κίνητρο: Ο αποταμιευτής προσπαθεί να ελέγξει το άγχος του για το μέλλον, ενώ ο καταναλωτικός προσπαθεί να ικανοποιήσει μια ανάγκη στο παρόν.
Το κλασικό παράδοξο: Ένας άνθρωπος με σενάριο Οικονομικής Επαγρύπνησης (που θέλει να αποταμιεύει για ασφάλεια) συχνά ελκύει και παντρεύεται έναν άνθρωπο με σενάριο Αποφυγής ή Κοινωνικού Status (που ξοδεύει για να ζήσει το τώρα ή για να νιώσει αποδοχή).
2. Ο «Ελεγκτικός» (Controller) vs. ο «Αποστασιοποιημένος» (Avoidant)
Η δυναμική: Ο ένας σύντροφος αναλαμβάνει πλήρως τον έλεγχο των οικονομικών — πληρωμές, επενδύσεις, λογαριασμούς — επειδή θεωρεί ότι «το έχει περισσότερο». Ο άλλος αποσύρεται από τη διαχείριση των χρημάτων, λέγοντας ότι «δεν καταλαβαίνει από νούμερα» ή ότι «βαριέται».
Η σύγκρουση: Με τον καιρό δημιουργείται ανισορροπία δύναμης, μια δυναμική γονέα-παιδιού. Ο ελεγκτικός αρχίζει να νιώθει μεγάλο βάρος και αγανάκτηση επειδή κουβαλά όλη την ευθύνη, ενώ ο αποστασιοποιημένος μπορεί να νιώθει ότι δεν έχει ουσιαστικό λόγο στις κοινές οικονομικές αποφάσεις ή να αντιδρά κάνοντας κρυφές σπατάλες.
3. Δύο σύντροφοι με έντονη Οικονομική Επαγρύπνηση (Money Vigilance)
Η δυναμική: Εκ πρώτης όψεως φαίνεται ιδανικό ταίριασμα, αφού και οι δύο δίνουν μεγάλη αξία στην αποταμίευση και στην οικονομική ασφάλεια.
Η σύγκρουση: Όταν όμως ο φόβος της έλλειψης γίνεται υπερβολικός, το ζευγάρι μπορεί να ζει σε μόνιμη στέρηση και άγχος, δυσκολευόμενο να ξοδέψει ακόμη και για πράγματα που θα του προσέφεραν χαρά ή καλύτερη ποιότητα ζωής.
Το φαινόμενο της «Οικονομικής Απιστίας»
Όταν η επικοινωνία για το χρήμα μπλοκάρει από τον φόβο της κριτικής ή του καβγά, μπορεί να εμφανιστεί το φαινόμενο της οικονομικής απιστίας (Financial Infidelity). Αυτή περιλαμβάνει συμπεριφορές όπως:
- κρύψιμο αποδείξεων, αγορών ή πακέτων που έφτασαν με courier,
- ψέματα για το πραγματικό κόστος ενός πράγματος, π.χ. «το πήρα στις εκπτώσεις μόνο 20€», ενώ κόστισε 80€,
- δημιουργία «μυστικών» τραπεζικών λογαριασμών ή πιστωτικών καρτών,
- κρυφά χρέη ή κρυφές επενδύσεις υψηλού ρίσκου.
Το σοβαρότερο πρόβλημα της οικονομικής απιστίας δεν βρίσκεται μόνο στα χρήματα που αποκρύφθηκαν, αλλά στη διάρρηξη της εμπιστοσύνης που προκαλεί η σκόπιμη απόκρυψη.
Η σύγκρουση των οικονομικών σεναρίων μεταξύ συνεταίρων
Όταν δύο ή περισσότεροι άνθρωποι δημιουργούν μια επιχείρηση, δεν φέρνουν μόνο γνώσεις, κεφάλαιο και επαγγελματική εμπειρία, αλλά και τη δική τους αντίληψη για το χρήμα, το ρίσκο, την ασφάλεια και την ανάπτυξη.
Για τον έναν συνέταιρο, τα χρήματα της επιχείρησης μπορεί να σημαίνουν ασφάλεια και ανάγκη για υψηλά αποθέματα. Για έναν άλλον, ανάπτυξη και συνεχή επανεπένδυση.
Μερικά από τα πιο συχνά μοτίβα είναι:
- Ο «Αποταμιευτής» απέναντι στον «Επενδυτή»: ο ένας θέλει να προστατεύσει τα διαθέσιμα της εταιρείας, ενώ ο άλλος θέλει να τα χρησιμοποιήσει για ανάπτυξη. Ο πρώτος βλέπει τον δεύτερο ως απερίσκεπτο· ο δεύτερος βλέπει τον πρώτο ως άνθρωπο που κρατά την επιχείρηση στάσιμη.
- Ο «Ελεγκτής» απέναντι στον «Αποστασιοποιημένο»: ο ένας αναλαμβάνει όλα τα οικονομικά, τις πληρωμές, τις τράπεζες και τις αποφάσεις, ενώ ο άλλος σταδιακά αποσύρεται. Με τον χρόνο δημιουργείται ανισορροπία δύναμης, καχυποψία και αγανάκτηση.
- Ο «Αναπτυξιακός» απέναντι στον «Φοβικό του Ρίσκου»: ο ένας βλέπει ευκαιρίες παντού, ενώ ο άλλος βλέπει κυρίως πιθανές απώλειες. Ο ένας αισθάνεται ότι ο συνέταιρός του τον φρενάρει και ο άλλος ότι πρέπει να προστατεύει την επιχείρηση από υπερβολικά ρίσκα.
Στην επιχειρηματική σχέση, το αντίστοιχο της οικονομικής απιστίας μπορεί να πάρει τη μορφή:
- κρυφών εξόδων ή αγορών χωρίς ενημέρωση των άλλων συνεταίρων,
- μη γνωστοποιημένων χρεών ή δανείων,
- προσωπικής χρήσης εταιρικών χρημάτων,
- συμφωνιών ή επενδύσεων που γίνονται χωρίς κοινή απόφαση,
- απόκρυψης πραγματικών εσόδων, ζημιών ή υποχρεώσεων,
- διαφορετικής πληροφόρησης προς κάθε συνέταιρο.
Και εδώ το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι η διάρρηξη της εμπιστοσύνης.
Η οικονομική συμβατότητα μεταξύ συνεταίρων δεν σημαίνει ότι πρέπει να έχουν τις ίδιες απόψεις για το χρήμα, αλλά να γνωρίζουν ποιο οικονομικό σενάριο φέρνει ο καθένας στην επιχείρηση, να συμφωνούν στα όρια ρίσκου, στη χρήση των κερδών, στον δανεισμό και στις επενδύσεις και, κυρίως, να υπάρχει πλήρης οικονομική διαφάνεια.
Η σύγκρουση των οικονομικών σεναρίων μεταξύ συναδέλφων
Μέσα σε μια επιχείρηση, οι διαφορετικές αντιλήψεις των στελεχών γύρω από το χρήμα εκφράζονται στη διαχείριση πόρων, προϋπολογισμών (budgets) και προτεραιοτήτων.
Για παράδειγμα, ένας συνάδελφος με έντονη Οικονομική Επαγρύπνηση μπορεί να επιδιώκει τον συνεχή περιορισμό των εξόδων, να φοβάται ότι το τμήμα του θα βγει εκτός προϋπολογισμού και να προτιμά να γίνονται όσο το δυνατόν περισσότερες εργασίες εσωτερικά, ώστε να αποφεύγεται το κόστος εξωτερικών συνεργατών.
Η στάση αυτή μπορεί να είναι χρήσιμη για τον οικονομικό έλεγχο. Όταν όμως γίνεται υπερβολική, οι συνεργάτες του μπορεί να αισθάνονται ότι εμποδίζει την ταχύτητα, την καινοτομία ή απαραίτητες επενδύσεις.
Η κατανόηση της διαφορετικής οικονομικής οπτικής βοηθά τα στελέχη να μην αντιμετωπίζουν κάθε διαφωνία ως προσωπική σύγκρουση και να επικοινωνούν και να διαπραγματεύονται αποτελεσματικότερα.
Αλλαγή του Οικονομικού μας Σεναρίου – Money Script Rewriting
Αναγνωρίζοντας τη σημασία των πεποιθήσεων γύρω από το χρήμα και τον ρόλο που μπορούν να παίζουν στις οικονομικές μας επιλογές και στις σχέσεις μας, η ΠΑΕΛΟ (Πανελλήνια Ένωση Λογιστών Οικονομολόγων), σε συνεργασία με την Achieve Performance, εταιρεία συμβούλων επιχειρήσεων με πολυετή εμπειρία στην εκπαίδευση ενηλίκων και στελεχών, δημιούργησε μία σειρά workshops για επαγγελματίες και επιχειρήσεις σε όλη την Ελλάδα.
Μέσα από τα workshops, οι συμμετέχοντες μπορούν να:
- αναγνωρίσουν τις προσωπικές τους πεποιθήσεις γύρω από το χρήμα,
- κατανοήσουν πώς αυτές συνδέονται με το εισόδημα και τις οικονομικές τους επιλογές,
- δουλέψουν πάνω στη διαμόρφωση ενός νέου, πιο λειτουργικού οικονομικού σεναρίου,
- κατανοήσουν καλύτερα τα οικονομικά μοτίβα πελατών και συναδέλφων,
- προσαρμόσουν τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν και διαπραγματεύονται,
- διαχειρίζονται αποτελεσματικότερα διαφωνίες γύρω από χρήματα, budgets και οικονομικές αποφάσεις,
- ενισχύσουν τη συνεργασία και την εμπιστοσύνη στις επαγγελματικές τους σχέσεις.
Για περισσότερες πληροφορίες, επικοινωνήστε με την Achieve Performance στο info@achieveperformance.gr.